Lẽ thường của Nhật Bản
không phải là lẽ thường của thế giới

Cụm từ "khác biệt văn hóa" thường được dùng khi làm việc với người nước ngoài. Ít cảm thấy có lỗi khi đi muộn, lỏng lẻo với thời hạn, không báo cáo lên... Khi gặp những tình huống như vậy, nếu kết luận cho xong là "vì khác biệt văn hóa", ta sẽ không phải nghĩ thêm nữa.

Thế nhưng, dù có nói là "khác biệt văn hóa", ta vẫn không biết cụ thể điều gì khác và khác như thế nào.

Tác giả đã làm việc 13 năm tại Việt Nam. Trong thời gian đó, tôi nhận ra rằng phần lớn nội dung của "khác biệt văn hóa" thực chất là sự khác biệt về tiền đề, tức là sự khác biệt về môi trường lớn lên, cơ sở hạ tầng và cơ chế xã hội. Bài viết này kể về những trải nghiệm khiến "lẽ đương nhiên" của chính tác giả bị lung lay.

Khi sống ở các đô thị của Nhật Bản, sự tiện lợi xung quanh trở thành điều "bình thường". Cửa hàng tiện lợi mở cửa 24 giờ và có nhiều cửa hàng trong phạm vi đi bộ. Dịch vụ chuyển phát cho phép chỉ định giờ giao, nếu không nhận được thì có thể yêu cầu giao lại.

Đây chỉ là một vài ví dụ nhỏ, xét trên phạm vi thế giới, ở rất nhiều mặt đây là cơ sở hạ tầng có trình độ cao bất thường. Thế nhưng, khi sinh ra và lớn lên trong đó, ta mất đi ý thức rằng tiêu chuẩn của mình là đặc biệt.

Điều đầu tiên tác giả thấm thía khi đến Việt Nam chính là điều này.

Chuyện cửa hàng điện máy "không hiểu nhau"

Đó là chuyện khi tôi mới sang nhận nhiệm sở không lâu. Tôi nhờ một nhân viên địa phương "đưa tôi đến một cửa hàng điện máy lớn". Tôi được dẫn đến cửa hàng được cho là lớn nhất TP. Hồ Chí Minh, nhưng vừa bước vào tôi đã bối rối.

Dù không đến mức như các cửa hàng điện máy trước ga tàu ở Nhật, tôi vẫn hình dung một nơi tương tự như thế. Thực tế nơi tôi được dẫn đến là một cửa hàng có quy mô lẫn chủng loại hàng đều nửa vời. Muốn chọn một bàn phím cao cấp cho máy tính thì toàn đồ rẻ, lựa chọn quá ít. Tôi đã nghi ngờ "liệu có phải không hiểu ý nhau" hay "liệu người này không rành về những cửa hàng như thế này".

Thế nhưng, vấn đề lại nằm ở lẽ thường của tác giả. Ở TP. Hồ Chí Minh thời đó, nơi ấy thực sự là cửa hàng lớn nhất về các sản phẩm máy tính. Nhân viên dẫn đường không biết điều "bình thường" trong đầu tác giả, nên cũng không giải thích thêm kiểu "so với Nhật thì nhỏ đấy".

TP. Hồ Chí Minh là đô thị lớn với dân số hơn 9 triệu người. Nếu là nông thôn thì không nói, nhưng đã là đô thị thì tôi vô thức mặc định rằng "chắc phải có cỡ này".

Khác biệt về hạ tầng sinh hoạt thay đổi cách tổ chức cuộc sống

Cửa hàng điện máy chỉ là một ví dụ, khác biệt về hạ tầng sinh hoạt len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống hằng ngày.

Ở Việt Nam không có cơ chế giao lại hàng hay tủ nhận hàng. Khi hàng đến, chỉ còn cách tự mình đi nhận. Khoảng 10 năm trước, còn có nhân viên phải về sớm để đi nhận hàng.

Với người trẻ sống một mình, nhà không có máy giặt cũng không phải hiếm. Họ giặt tay. Như vậy, dù sống một mình, thời gian dành cho việc nhà cũng hoàn toàn khác với ở Nhật. Hạ tầng sinh hoạt khác nhau thì chính cách tổ chức cuộc sống cũng thay đổi.

Khi nhận ra "lẽ đương nhiên" của mình là đặc biệt, điều tiếp theo ta thấy được là hành động của đối phương cũng có tiền đề riêng của họ.

Vì sao về quê dịp Tết

Ở Việt Nam, rất nhiều người về quê vào dịp Tết Nguyên đán (Tết). Vợ của tác giả cũng là người Việt Nam, năm nào cũng về quê ăn Tết.

Nhìn từ góc độ người Nhật, có thể đó được xem là "tính cách dân tộc coi trọng gia đình". Điều đó cũng không sai, nhưng đằng sau còn có những hoàn cảnh thiết thực hơn.

Việt Nam chưa có hệ thống an sinh xã hội đầy đủ như Nhật Bản. Dù có chế độ bảo hiểm và lương hưu công, chưa chắc chỉ dựa vào đó là đủ để lo cho tuổi già hay những lúc khẩn cấp. Vì vậy, mối quan hệ với họ hàng và hàng xóm ở quê đóng vai trò cực kỳ quan trọng như một mạng lưới an toàn khi có chuyện.

Và không chỉ những lúc "có chuyện", ngay cả ngày thường họ hàng cũng thực sự giúp đỡ lẫn nhau. Trông con, sửa nhà, phụ giúp việc hiếu hỷ - đó không chỉ là sự gắn kết về tình cảm mà còn là một cơ chế thực tế để cùng nhau duy trì cuộc sống.

Về quê dịp Tết cũng là một hành động hợp lý để duy trì mạng lưới đó. Không chỉ đơn giản là "vì thương gia đình", mà xuất phát từ sự khác biệt trong cơ chế xã hội. Đây cũng là một trong những khác biệt về tiền đề.

Lý do nghỉ một tuần cho đám tang

Khi ông bà của người vợ Việt Nam qua đời, tác giả đã tham dự tang lễ với tư cách người trong gia đình.

Tang lễ ở Việt Nam hoàn toàn khác với Nhật Bản. Họ hàng tụ tập lại và làm việc không ngơi nghỉ từ sáng sớm đến khuya. Chuẩn bị bữa ăn, tiếp đón khách đến viếng, sắp xếp nghi lễ Phật giáo - tất cả đều do người trong họ phân công nhau đảm nhận. Đó không phải là bầu không khí mà ai đó có thể về giữa chừng vì còn việc.

Tang lễ ở Nhật thường kết thúc trong 2 đến 3 ngày. Từ tiền đề đó, có thể bạn sẽ thắc mắc "nghỉ những một tuần cho đám tang sao?". Nhưng khi tự mình trải nghiệm cơ chế ở địa phương, tôi hiểu rằng khoảng thời gian một tuần cũng có lý do của nó.

"Biết" về sự khác biệt tiền đề và "thấm thía" nó lại là hai chuyện khác nhau. Sống nhiều năm ở Việt Nam, những khác biệt mà tôi từng hiểu ở mức kiến thức dần thấm vào thành cảm nhận của chính mình.

Cảm nhận về thời gian đã thay đổi

Ở Việt Nam, phương tiện đi làm chủ yếu là xe máy. Kẹt xe sáng chiều là chuyện thường ngày, mùa mưa đường ngập nước, mất thêm 30 phút so với bình thường cũng không phải hiếm. Mỗi sáng, lúc ra khỏi nhà không biết sẽ mất bao nhiêu phút. Sống như vậy nhiều năm, cảm nhận về việc "trễ 10 phút" cũng thay đổi.

Trên thế giới, chỉ có rất ít quốc gia có phương tiện giao thông công cộng chạy chính xác đến từng phút như tàu điện ở Nhật. Cảm nhận về thời gian của tôi khi còn ở Nhật đã được nâng đỡ bởi một môi trường đặc biệt đến mức nào. Tôi đã thấm thía điều đó không phải bằng đầu óc mà bằng chính cơ thể.

Và điều kỳ lạ là, cảm giác bực bội với việc đi muộn vốn là đương nhiên khi còn ở Nhật, giờ đây tôi dần không còn cảm nhận được nữa.

Điều tôi thấm thía khi sống và làm việc ở nước ngoài là "lẽ thường" của chính mình được mở rộng. Không có gì là "đương nhiên" cả. Khi hiểu được điều đó, ta sẽ không còn nổi giận vì những chuyện nhỏ nhặt.