Vị thế
bấp bênh của nhân viên người nước ngoài

Trước khi nghĩ về "cách đối xử" với nhân viên người nước ngoài, có một điều cần biết trước tiên. Đó là họ đang ở vị thế như thế nào trong cuộc sống hằng ngày.

Không phải là những chuyện bề mặt như không hiểu ngôn ngữ hay khác biệt văn hóa. Đây là câu chuyện căn bản hơn, về sự bấp bênh mang tên "không biết khi nào nền tảng cuộc sống của mình sẽ sụp đổ".

Hãy nghĩ đến tình hình nước Mỹ từ năm 2025. Ngay cả một quốc gia vẫn tự nhận là "đất nước của người nhập cư", khi chính quyền thay đổi thì cách đối xử với người nước ngoài cũng thay đổi hoàn toàn. Những người đang lưu trú hợp pháp có thể bỗng một ngày trở thành đối tượng bị trục xuất.

Đây không chỉ là chuyện của nước Mỹ. Người nước ngoài, dù sống ở một quốc gia lâu đến đâu, dù đóng thuế nhiều đến đâu, cũng không có quyền bầu cử. Đối với các nghị sĩ quốc hội, có lẽ không có nhiều lý do để coi trọng những người không mang lại phiếu bầu. Nếu nhìn theo hướng tiêu cực, có thể nghĩ rằng sự tồn tại của họ đang bị xem nhẹ.

Ngay cả nước Mỹ, "đất nước của người nhập cư", cũng đã xảy ra việc cưỡng chế trục xuất người nhập cư hàng loạt. Không ai có căn cứ để khẳng định điều tương tự sẽ không xảy ra ở Nhật Bản.

Việc tiếp nhận người nước ngoài đang được "tranh luận". Bản thân điều đó đã là mầm mống của nỗi bất an đối với người trong cuộc. Dù không có ác ý rõ ràng, họ vẫn có thể cảm thấy "có lẽ mình không được chào đón". Ở Việt Nam cũng có những cơ sở thu phí vào cửa của người nước ngoài cao hơn người Việt Nam. Chỉ vì điều đó thôi mà tôi đã cảm thấy "mình không được chào đón". Đây là chuyện nhỏ nhặt, nhưng nếu vậy thì khi nghe thấy, chứng kiến và trải qua những tình huống nghiêm trọng hơn, người nước ngoài sẽ cảm thấy thế nào?

Dù những tranh luận về việc tiếp nhận người nước ngoài chỉ là ý kiến của thiểu số, đối với người tiếp nhận thì đó không phải là vấn đề số lượng. Chính việc sự tồn tại của mình bị đem ra bàn luận đã là điều khiến họ bất an.

Dù có chứng chỉ N1 của Kỳ thi năng lực tiếng Nhật, việc đọc hiểu luật pháp, thủ tục hành chính, quy định của địa phương hay quy chế riêng của công ty bằng tiếng Nhật là một năng lực hoàn toàn khác. Giữa việc giao tiếp hằng ngày được và việc hiểu được các chế độ có một khoảng cách rất lớn.

Tuy nhiên, vấn đề thực sự nằm ở phía trước khoảng cách này. Ngay từ đầu, họ không biết mình không hiểu điều gì. Không biết thông tin nằm ở đâu. Cũng không biết nên hỏi ai. Bản thân phương tiện để tiếp cận thông tin cũng không nhìn thấy được.

Nếu là người Nhật, họ có thể mường tượng được "cứ hỏi ủy ban thành phố" hay "cứ tra trên mạng". Họ mường tượng được là nhờ sự tích lũy kinh nghiệm từ việc sinh ra, lớn lên ở Nhật Bản và tiếp nhận thông tin bằng tiếng Nhật. Người nước ngoài không có sự tích lũy đó. Dù biết ngôn ngữ, họ không có "tấm bản đồ" để tìm kiếm thông tin.

Việc "không có bản đồ" này ảnh hưởng đến mọi tình huống trong cuộc sống hằng ngày. Khi gặp rắc rối, họ không biết phải làm gì. Chỉ mình họ không biết những điều mà người xung quanh đương nhiên biết. Tình trạng đó cứ tiếp diễn mỗi ngày.

Không tiếp cận được thông tin không chỉ đơn thuần là bất tiện. Bản thân điều đó đã là nguyên nhân của nỗi bất an sâu sắc.

Nỗi bất an không chỉ dừng lại ở vấn đề thông tin. Khi sống ở nước ngoài, có những lúc sự an toàn của bản thân bị đe dọa bởi những sự việc chẳng liên quan gì đến mình.

Tác giả đã sống ở Việt Nam 13 năm. Trong thời gian đó, đã có vài lần tôi cảm thấy sợ hãi chỉ vì mình là người Nhật.

Có một thời gian, ác cảm đối với một quốc gia láng giềng nọ tăng lên nhanh chóng trong nước Việt Nam. Đã có lúc tôi sợ nói tiếng Nhật ở bên ngoài. Bởi chỉ vì nói tiếng nước ngoài mà tôi có thể bị nhầm là người của quốc gia đó. Đối với người Việt Nam, tiếng Nhật và tiếng của quốc gia đó không thể phân biệt được.

Không chỉ có vậy. Sau vụ việc một bé gái người Việt Nam bị sát hại tại Nhật Bản, đã có thời gian ác cảm đối với chính nước Nhật lan rộng ở Việt Nam. Những tiếng nói như "Tại sao không trừng phạt nghiêm khắc ngay?" hay "Có phải đang coi thường Việt Nam không?" lan rộng chủ yếu trên mạng xã hội, và bầu không khí khi đó khiến ra ngoài cũng cần thận trọng phần nào.

Với tác giả, những điều này chỉ là tạm thời. Nhưng sống ở nước ngoài có nghĩa là luôn cận kề với những tình huống như vậy. Người nước ngoài sống tại Nhật Bản cũng đang ở trong môi trường tương tự.

Chỉ một chính sách cũng làm lung lay nền tảng cuộc sống. Không có cách tiếp cận thông tin. Sự an toàn của bản thân bị đe dọa bởi những vụ việc không liên quan đến mình. - Những điều viết đến đây là nỗi bất an mà người nước ngoài mang trong cuộc sống hằng ngày.

Tuy nhiên, nỗi bất an này gần như không thể nhìn thấy từ bên ngoài. Họ làm việc, trò chuyện và mỉm cười. Chỉ nhìn như vậy thì có vẻ như chẳng có vấn đề gì.

Không nhìn thấy được là vì họ không nói ra. Không nói ra là vì họ không thể nói. Nhân viên người nước ngoài vừa là "lực lượng lao động", vừa là những con người có tâm hồn, có gia đình và có những nỗi bất an. Thế nhưng, hầu như không có ai có thể nói ra nỗi bất an đó tại nơi làm việc.

Tuyển dụng người nước ngoài có nghĩa là đón nhận những con người ở vị thế như vậy vào tổ chức.

Đây là câu chuyện không có kết luận, nhưng với tư cách là người đã sống nhiều năm như một "người nước ngoài", điều tác giả thật lòng muốn nói là: "Người nước ngoài ở vị thế yếu, nên mong mọi người hãy đối xử tử tế với họ".