"Tính cách dân tộc" là gì?

Tôi đã làm việc tại Việt Nam 13 năm. Trong thời gian đó, đã vài lần tôi được hỏi: "Đó có phải là tính cách dân tộc của người Việt Nam không?".

Tôi nghĩ người hỏi không có ác ý. Ngược lại, có lẽ là thiện ý. Tôi nghĩ đó là biểu hiện của thái độ muốn hiểu và đón nhận một nền văn hóa khác.

Nhưng nghe câu đó, tôi vẫn thấy hơi băn khoăn.

Với tôi, người hằng ngày gắn bó mật thiết với nhân viên người Việt Nam, câu nói đó nghe như một sự "quy chụp" hay "buông xuôi". Kiểu như "vì là tính cách dân tộc nên thôi đành vậy". Tôi cảm thấy như suy nghĩ đã dừng lại trước khi kịp đối diện với con người trước mặt.

Hạ tầng đời sống, khí hậu, tôn giáo, tập quán địa phương. Đúng là từ những bối cảnh này, những khuynh hướng nhất định được hình thành.

Bản thân tôi, khi mới đến Việt Nam, đã thu thập rất nhiều thông tin kiểu "người Việt Nam thì...". Tôi cũng đã nghe chuyện từ nhiều người Nhật sống ở Việt Nam trước mình. Bị đặt vào một môi trường xa lạ, tôi muốn có manh mối. Tôi nghĩ đó là điều đương nhiên.

Bản thân việc cố gắng nắm bắt khuynh hướng không có vấn đề gì.

Vấn đề là dừng lại ngay khi đã biết khuynh hướng.

Khuynh hướng chỉ là giá trị tham chiếu. Đó là mức ước lượng "đại khái ở khoảng này", còn người trước mặt có phù hợp với nó hay không là chuyện khác.

Tôi cũng từng có thời gian trăn trở mỗi khi thấy thắc mắc về cách nghĩ hay hành động của nhân viên: "Đây là vì họ là người Việt Nam, hay vì đó là người này?". Tôi đã thu thập ý kiến tham khảo và suy nghĩ đủ điều.

Nhưng rốt cuộc, ý kiến của người khác cũng chỉ để tham khảo. Điều tôi lẽ ra nên tin tưởng nhất là những gì chính mắt mình thấy và chính mình cảm nhận. Khuynh hướng chung và cá nhân trước mặt là hai chuyện khác nhau.

Điều tôi cuối cùng đi đến là đưa ra phán đoán không dựa trên "vì là Việt Nam" hay "vì là Nhật Bản", mà dựa trên "vì đây là quy định của công ty chúng tôi".

Tất nhiên, tuân thủ pháp luật sở tại và hiểu biết ở mức độ nhất định về tập quán chung là điều tiên quyết. Nếu vì lý do tôn giáo thì cần cân nhắc, và cũng có những khác biệt về lẽ thường xuất phát từ sự khác nhau về hạ tầng đời sống.

Chỉ là, khi gặp điều gì thấy lạ, thay vì cho qua bằng "vì tính cách dân tộc", việc từng chút một tìm hiểu vì sao người đó nói như vậy, nghĩ như vậy sẽ giúp hai bên hiểu nhau hơn.

Những gì có thể nói bằng "tính cách dân tộc" là có giới hạn. Biết về khuynh hướng là hữu ích như một điểm khởi đầu. Nhưng từ đó trở đi, chỉ có cách nhìn vào chính con người trước mặt.