Tiếng Anh của người Việt có khó nghe không?
- Tiếng Anh của người Nhật cũng khó nghe đối với người Việt

Đôi khi tôi nghe những người Nhật mới đến Việt Nam nói rằng "nói tiếng Anh với người Việt khó hiểu nhau". Dù đã có kha khá kinh nghiệm dùng tiếng Anh, họ vẫn thấy tiếng Anh của đối phương khó nghe, và tiếng Anh của mình cũng khó được hiểu.

Ngược lại, họ hàng của vợ tôi, người Việt Nam, lại nói thế này: "Tiếng Anh của người Nhật khó nghe lắm".

Trong các nghiên cứu về tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, cũng có những quan sát theo hướng tương tự. Một khảo sát tại một trường đại học ở Úc đã báo cáo kết quả rằng, trong số người nghe đến từ nhiều quốc gia, người nghe Nhật Bản đánh giá tiếng Anh của người nói tiếng Việt là khó hiểu hơn so với các nhóm người nghe khác (Nguyen & Ingram, 2016). Vì đây là nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh tiếng Anh Úc, cần thận trọng khi áp dụng nguyên xi vào trường hợp giữa Nhật Bản và Việt Nam. Dù vậy, đó vẫn là một gợi ý cho thấy tiếng Anh của người Việt có một kiểu khó nghe riêng đối với người Nhật.

Khi người Nhật nói tiếng Anh, dù bản thân không có ý như vậy, họ vẫn bị cách phát âm katakana kéo theo. Cử động miệng đã ăn sâu nhiều năm khiến họ khó bắt chước được cách phát âm của người bản ngữ. Ví dụ dễ hiểu là hiện tượng "make" thành "meiku", "strike" thành "sutoraiku". Họ thường phát âm rõ những phụ âm vốn gần như không nghe thấy.

Hơn nữa, tiếng Nhật là ngôn ngữ chia nhịp thời gian theo đơn vị mora (phách), độ dài mỗi phách gần như bằng nhau. Người Nhật không quen cách nhấn giọng như tiếng Anh, kéo dài âm tiết có trọng âm và rút ngắn âm tiết không trọng âm, nên thường phát âm tách rời từng từ một. Kết quả là cả câu tiếng Anh trở nên đều đều, nhịp điệu khó nhận ra chỗ nào được nhấn mạnh.

Vì số âm tiết tăng lên và nhịp điệu trở nên đồng đều, tai người Việt dễ cảm nhận đó là thứ tiếng Anh "quá nhiều âm tiết, khó phân biệt mạnh yếu".

Hiện tượng tương tự cũng xảy ra với người nói tiếng Việt. Khi người Việt nói tiếng Anh, dù bản thân không có ý như vậy, họ vẫn bị cách phát âm tiếng Việt kéo theo.

Ví dụ dễ hiểu là "three" nghe gần giống "tree". Vì tiếng Việt không có âm th (/θ/) của tiếng Anh, nên âm này bị kéo về âm t có vị trí phát âm gần đó.

Ngoài việc thay thế âm, tiếng Việt còn thiếu một số cơ chế khác. Một là cụm phụ âm. Vì tiếng mẹ đẻ không có nền tảng để phát âm những từ có 3, 4 phụ âm liền nhau như "street" hay "strength" trong tiếng Anh, nên phụ âm bị rơi mất hoặc bị chen thêm một nguyên âm ngắn ở giữa.

Hai là cách xử lý phụ âm cuối. Khi phát âm "cat" trong tiếng Anh, âm /t/ cuối được tạo ra bằng cách áp lưỡi vào vòm miệng rồi bật hơi ra, kèm một tiếng bật nhỏ. Trong khi đó, ở tiếng Việt, âm tắc cuối từ chỉ tạo khẩu hình rồi đóng âm lại mà không bật hơi. Nếu giữ nguyên thói quen này khi nói tiếng Anh, phụ âm cuối sẽ đến tai người Nhật như "không nghe thấy" hoặc "biến mất giữa chừng" (Cunningham, 2009). Phụ âm cuối mà người nói tiếng Nhật dựa vào làm manh mối để nhận ra từ lại vốn không được phát ra.

Thêm vào đó, tiếng Việt là ngôn ngữ có 6 thanh điệu. Mỗi từ được gán một thanh điệu riêng, và mẫu cao thấp của giọng nói quyết định nghĩa của từ. Khi cảm giác này được mang sang tiếng Anh, sẽ xuất hiện những lên xuống của âm khác với ngữ điệu tiếng Anh. Một nghiên cứu phân tích câu hỏi tiếng Anh của người nói tiếng Việt đã xác nhận rằng người học càng ở trình độ sơ cấp càng có xu hướng dùng ở cuối câu tiếng Anh những chuyển động âm gần với thanh điệu tiếng Việt (Nguyen & Dao, 2018).

Tiếng Anh của người Nhật thì tăng số âm tiết và nhịp điệu trở nên đều đều. Tiếng Anh của người Việt thì rơi phụ âm cuối và mang theo thói quen thanh điệu. Vì hướng biến dạng gần như ngược nhau, nên tiếng Anh của mỗi bên là thứ khó bù đắp nếu chỉ dựa vào cảm giác của tiếng mẹ đẻ.

Trên đây tôi đã liệt kê những khác biệt trong phát âm giữa tiếng Nhật và tiếng Việt, nhưng đọc xong không có nghĩa là từ ngày mai bạn có thể nghe hiểu ngay tiếng Anh của ai đó. Tuy vậy, cách bạn vận dụng đầu óc khi đối diện với tiếng Anh của đối phương sẽ thay đổi đôi chút.

Khi nghe đồng nghiệp người Việt nói tiếng Anh mà có từ nào mãi không nghe được phần cuối, nếu bạn nghĩ được rằng "tiếng Việt không bật phụ âm cuối, nên có lẽ người này đang phát âm /t/ hay /k/ theo cách không đến được tai mình", bạn sẽ dễ đoán từ đó hơn từ mạch câu chuyện.

Đây không hẳn là học tiếng Anh, mà là sự suy đoán nảy sinh từ việc biết đôi chút về cơ chế âm của tiếng Việt.

Điều tương tự cũng đúng với kiến thức về phía tiếng Anh. Ở trên tôi đã viết rằng "three" nghe gần giống "tree", nhưng điều này không chỉ giới hạn ở tiếng Anh của người Việt. Ngay cả trong số người bản ngữ tiếng Anh, ở thành phố New York và vùng lân cận, tiếng Anh của người gốc Ireland, hay một số cách nói của người Mỹ gốc Phi, cách phát âm th gần với t hoặc d đã được xác nhận về mặt ngôn ngữ học xã hội (Th-stopping). Về mặt lịch sử, điều này được giải thích là do ảnh hưởng của hệ thống phát âm mà những người nhập cư gốc Ireland, Ý và Do Thái mang đến từ thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, rồi trở thành cách nói của tầng lớp lao động.

Tác giả thuộc thế hệ bị uốn nắn nghiêm khắc cách phát âm th ở trường. Đến giờ, khi nghe th được phát âm gần với t, tôi vẫn suýt phản xạ nghĩ rằng "sai rồi". Nhưng nếu biết rằng trong cách nói của người bản ngữ tiếng Anh cũng có cách chọn âm tương tự, khi nghe tiếng Anh của người Việt, ta sẽ có thêm chỗ để đón nhận rằng "đây không phải vấn đề giọng địa phương, mà là một trong những cách phát âm tự nhiên xuất phát từ hệ thống âm của tiếng mẹ đẻ".

Biết một chút tiếng Việt cũng giúp hiểu thêm về tiếng Anh mà người Việt nói. Đồng thời, đó cũng là cơ hội để suy nghĩ xem tiếng Anh mình nói đến tai đối phương như thế nào, khi đặt cạnh cơ chế âm của tiếng Nhật.